ThS Nguyễn Thị Hồng Chuyên, ThS Trần Thị Bảo Châu
Khoa Xây dựng đảng
Tóm tắt:
Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 22/9/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật trong tình hình mới thay cho Chỉ thị số 39-CT/TW ngày 01/11/2019 đã đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới nhận thức và phương thức lãnh đạo công tác người khuyết tật theo hướng bảo đảm quyền, phát huy năng lực và tạo cơ hội tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Tại tỉnh Quảng Ngãi, bên cạnh những kết quả trong thực hiện chính sách trợ giúp, công tác người khuyết tật vẫn cần được đổi mới theo hướng đồng bộ, bao trùm và bền vững. Bài viết phân tích những yêu cầu chủ yếu, nhận diện một số vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện Chỉ thị trong tình hình mới.
Từ khóa: Chỉ thị số 14-CT/TW; người khuyết tật; Quảng Ngãi; bảo đảm quyền; hòa nhập xã hội.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Người khuyết tật là một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc. Bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, tạo cơ hội để người khuyết tật học tập, lao động, hòa nhập và đóng góp cho xã hội vừa là yêu cầu của chính sách an sinh xã hội, vừa phản ánh mức độ tiến bộ và tính nhân văn của xã hội. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ năm 2025, Việt Nam có trên 8 triệu người khuyết tật, chiếm khoảng 7,2% dân số từ 2 tuổi trở lên; trong đó khoảng 21,4% là người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng. [4]
Chỉ thị số 14-CT/TW tiếp tục kế thừa những quan điểm đúng đắn đã được khẳng định từ những chuyển biến tích cực trong công tác người khuyết tật sau sáu năm thực hiện Chỉ thị số 39-CT/TW; đồng thời, tạo bước phát triển mới về tư duy và phương thức thực hiện để tiếp tục phát huy hơn những những kết quả đã đạt được. Nếu trước đây đối với công tác này trọng tâm thường được đặt vào chăm sóc, trợ giúp và bảo đảm an sinh, thì yêu cầu mới là tạo điều kiện để người khuyết tật thực hiện đầy đủ quyền của mình, tiếp cận bình đẳng các dịch vụ, phát huy năng lực và tham gia vào quá trình phát triển.
Đối với tỉnh Quảng Ngãi, yêu cầu trên càng có ý nghĩa trong bối cảnh tỉnh được hình thành trên cơ sở hợp nhất Quảng Ngãi và Kon Tum từ ngày 01/7/2025 với không gian phát triển rộng hơn cũng đồng nghĩa với sự đa dạng hơn về địa hình, dân cư, điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ. Vì vậy, thực hiện Chỉ thị 14-CT/TW ở Quảng Ngãi cần được nhìn nhận không chỉ là nhiệm vụ trợ giúp một nhóm đối tượng mà còn là một nội dung của bảo đảm quyền con người, công bằng xã hội, quản trị phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân [3].
1. Những yêu cầu mới về nhận thức và phương thức lãnh đạo công tác người khuyết tật theo Chỉ thị số 14-CT/TW trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi
Thứ nhất, chuyển từ tư duy trợ giúp sang bảo đảm quyền và cơ hội phát triển. Trợ cấp xã hội, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ sinh hoạt có vai trò thiết yếu, nhất là với người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn. Tuy nhiên, trợ giúp không thể là đích đến duy nhất. Điều quan trọng hơn là bảo đảm người khuyết tật được tiếp cận giáo dục, việc làm, thông tin, giao thông và các dịch vụ xã hội trên cơ sở bình đẳng; được phát huy năng lực và chủ động quyết định những vấn đề liên quan đến cuộc sống của mình.
Thứ hai, bảo đảm khả năng tiếp cận toàn diện. Chỉ thị 14-CT/TW đặt vấn đề tiếp cận của người khuyết tật theo hướng toàn diện hơn, không chỉ trong lĩnh vực y tế và trợ giúp xã hội mà còn ở giáo dục, việc làm, giao thông, công trình công cộng, thông tin, truyền thông, khoa học công nghệ và chuyển đổi số [1]. Điều này cho thấy công tác người khuyết tật không thể được thực hiện theo cách tiếp cận riêng lẻ của từng ngành. Một người sử dụng xe lăn không chỉ cần một khoản trợ cấp mà còn cần đường đi phù hợp, phương tiện giao thông tiếp cận được, trường học hoặc nơi làm việc phù hợp và các dịch vụ công có thể sử dụng. Người khiếm thị không chỉ cần hỗ trợ về phục hồi chức năng mà còn cần khả năng tiếp cận thông tin và các nền tảng số. Vì vậy, khả năng tiếp cận cần được coi là một tiêu chí của chất lượng quản trị và chất lượng cung cấp dịch vụ công, được tính đến ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế, đầu tư và tổ chức thực hiện, thay vì chỉ bổ sung sau khi công trình hoặc dịch vụ đã hoàn thành.
Thứ ba, phát huy vai trò chủ thể của người khuyết tật. Người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia xây dựng, giám sát và đánh giá chính sách. Tôn trọng tiếng nói, nhu cầu và trải nghiệm thực tế của họ giúp chính sách sát thực tiễn hơn, đồng thời khuyến khích tinh thần tự lực, tự tin và đóng góp cho cộng đồng, phương thức thực hiện cần chuyển từ tư duy “làm cho người khuyết tật” sang “làm cùng người khuyết tật”.
2. Công tác người khuyết tật ở tỉnh Quảng Ngãi: một số kết quả và vấn đề đặt ra
2.1. Một số kết quả trong triển khai chính sách
Thời gian qua, công tác trợ giúp người khuyết tật tại Quảng Ngãi được các cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và cộng đồng quan tâm thực hiện thông qua chính sách an sinh xã hội và sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp, nhà hảo tâm. Theo Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ngãi, trong năm 2025, Hội Bảo vệ Quyền trẻ em và Bảo trợ Người khuyết tật tỉnh đã phối hợp hỗ trợ hơn 10.600 lượt trẻ em mồ côi, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và người khuyết tật, với tổng kinh phí trên 4,2 tỷ đồng [1].
Trong lĩnh vực trợ giúp xã hội, tỉnh tiếp tục quan tâm mở rộng chính sách đối với những nhóm có hoàn cảnh khó khăn. Nghị quyết số 59/2026/NQ-HĐND ngày 30/5/2026 quy định thêm một số nhóm đối tượng khó khăn được hưởng chính sách trợ giúp xã hội, trong đó có người khuyết tật là thế hệ thứ ba của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học; trẻ em có cha hoặc mẹ bị khuyết tật đặc biệt nặng; trẻ em có cả cha và mẹ bị khuyết tật nặng trong những điều kiện nhất định [7].
Cùng với nguồn lực xã hội hóa, tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 356/KH-UBND ngày 17/9/2026 về triển khai Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026–2030, tạo cơ sở để cụ thể hóa nhiệm vụ trong giai đoạn tiếp theo [5]. Việc thành lập Ban Công tác về người khuyết tật tỉnh theo Quyết định số 2540/QĐ-UBND(CT) ngày 19/10/2026 cũng cho thấy yêu cầu tăng cường phối hợp và trách nhiệm tổ chức thực hiện [6].
Những kết quả trên cho thấy Quảng Ngãi đã hình thành nền tảng nhất định về chính sách, tổ chức và hoạt động hỗ trợ người khuyết tật. Đây là cơ sở quan trọng để tỉnh tiếp tục triển khai Chỉ thị 14-CT/TW trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, hiệu quả công tác không nên chỉ đo bằng số suất quà, kinh phí hỗ trợ hay số chương trình được tổ chức, mà cần được đánh giá bằng mức độ cải thiện đời sống, khả năng tiếp cận dịch vụ và cơ hội hòa nhập của người khuyết tật.
2.2. Những yêu cầu và thách thức trong điều kiện phát triển mới
Bảo đảm tiếp cận chính sách đồng đều giữa các địa bàn vẫn là yêu cầu lớn đặt ra. Một chính sách dù đầy đủ nhưng nếu người khuyết tật không biết, không tiếp cận được hoặc gặp quá nhiều rào cản khi thực hiện thì hiệu quả thực tế vẫn hạn chế. Đối với một tỉnh có địa bàn rộng, sự khác biệt về địa hình, dân cư, điều kiện kinh tế - xã hội và cơ sở hạ tầng càng làm cho vấn đề tiếp cận trở nên quan trọng. Người khuyết tật ở khu vực đô thị có thể có nhiều cơ hội tiếp cận dịch vụ hơn so với người ở vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc địa bàn xa trung tâm. [5] Vì vậy, cần quan tâm xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu về người khuyết tật và nhu cầu của từng nhóm đối tượng. Không chỉ cần biết có bao nhiêu người khuyết tật mà còn cần biết họ đang ở đâu, thuộc dạng khuyết tật nào, gặp rào cản gì, cần dịch vụ nào và mức độ tiếp cận hiện nay ra sao. Đây là cơ sở để phân bổ nguồn lực theo nhu cầu thay vì chỉ theo số lượng đối tượng.
Hỗ trợ sinh kế và việc làm cần được quan tâm thực chất hơn. Nếu thiếu cơ hội học nghề, tiếp cận vốn, phương tiện làm việc và môi trường lao động phù hợp, người khuyết tật dễ tiếp tục phụ thuộc vào trợ cấp. Hỗ trợ bền vững phải gắn với năng lực cá nhân, nhu cầu thị trường và điều kiện phát triển kinh tế tại địa phương.
Dữ liệu và cơ chế phối hợp cần được củng cố. Việc tổ chức lại đơn vị hành chính và thay đổi đầu mối thực hiện nhiệm vụ đòi hỏi thông tin về người khuyết tật phải được cập nhật, thống nhất và sử dụng hiệu quả. Nếu dữ liệu thiếu đầy đủ hoặc chưa phản ánh đúng nhu cầu, việc xác định đối tượng và phân bổ nguồn lực có thể chưa sát thực tế.
Chuyển đổi số vừa mở ra cơ hội tiếp cận thông tin, dịch vụ công và việc làm, vừa có thể tạo thêm rào cản đối với người thiếu thiết bị, kỹ năng số hoặc công cụ hỗ trợ phù hợp. Vì vậy, số hóa dịch vụ phải đi đôi với khả năng tiếp cận và hỗ trợ trực tiếp khi cần thiết cho người khuyết tật.
3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện Chỉ thị số 14-CT/TW tại tỉnh Quảng Ngãi hiện nay
Một là, tăng cường lãnh đạo, kiểm tra và xác định rõ trách nhiệm của cấp uỷ và chính quyền các cấp. Cấp ủy, chính quyền cần cụ thể hóa nhiệm vụ theo hướng rõ cơ quan chủ trì, rõ trách nhiệm phối hợp, rõ nguồn lực và rõ kết quả cần đạt. Công tác kiểm tra, giám sát cần chú trọng việc thực hiện quyền và khả năng tiếp cận dịch vụ của người khuyết tật, tránh tình trạng đánh giá chủ yếu qua hồ sơ hoặc số hoạt động đã tổ chức. Đồng thời, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, địa phương và người đứng đầu; tránh tình trạng công tác người khuyết tật chỉ được quan tâm khi có chương trình hoặc hoạt động hỗ trợ cụ thể.
Hai là, hoàn thiện dữ liệu và tổ chức trợ giúp theo nhu cầu. Cần rà soát, cập nhật dữ liệu người khuyết tật, bảo đảm liên thông giữa các lĩnh vực có liên quan theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dữ liệu nên phản ánh không chỉ dạng tật và mức độ khuyết tật mà còn cả nhu cầu về y tế, giáo dục, việc làm, đi lại và hỗ trợ công nghệ. Trên cơ sở đó, ưu tiên nguồn lực cho nhóm có nhu cầu cấp thiết và địa bàn khó tiếp cận dịch vụ.
Ba là, nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Tỉnh cần lồng ghép yêu cầu tiếp cận cho người khuyết tật trong đầu tư công trình, giao thông, trường học, cơ sở y tế và hệ thống thông tin. Đồng thời, tăng cường phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, giáo dục hòa nhập, tư vấn và trợ giúp pháp lý; chú trọng hướng dẫn người khuyết tật và gia đình tiếp cận chính sách một cách thuận tiện.
Bốn là, phát triển việc làm và tạo sinh kế bền vững. Hoạt động hỗ trợ cần gắn đào tạo nghề với khả năng của người học và nhu cầu tuyển dụng tại địa phương; kết nối người khuyết tật với doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, hợp tác xã và các mô hình sinh kế phù hợp. Cùng với hỗ trợ vốn, cần tư vấn kỹ năng nghề, kỹ năng quản lý và hỗ trợ duy trì việc làm. Mục tiêu không chỉ là tạo cơ hội có việc làm mà còn giúp người khuyết tật có thu nhập ổn định, nâng cao tính tự chủ.
Năm là, thúc đẩy chuyển đổi số bao trùm và phát huy sự tham gia của người khuyết tật. Các nền tảng số và dịch vụ công cần được thiết kế theo hướng dễ tiếp cận, có khả năng tương thích với công nghệ hỗ trợ và cung cấp nội dung ở định dạng phù hợp. Cần tổ chức hướng dẫn kỹ năng số, đồng thời duy trì kênh hỗ trợ trực tiếp cho người chưa đủ điều kiện sử dụng dịch vụ trực tuyến. Các tổ chức của người khuyết tật cần được tham vấn thường xuyên khi xây dựng, triển khai và đánh giá chính sách.
Kết luận
Chỉ thị số 14-CT/TW đặt ra yêu cầu đổi mới công tác người khuyết tật theo hướng bảo đảm quyền, mở rộng cơ hội phát triển và phát huy vai trò chủ thể của người khuyết tật. Với Quảng Ngãi, những kết quả trợ giúp và các kế hoạch được ban hành là nền tảng cần thiết, nhưng yêu cầu trong giai đoạn mới là chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang hệ thống giải pháp đồng bộ, có khả năng tiếp cận và tạo sinh kế bền vững.
Hiệu quả thực hiện Chỉ thị cần được đo bằng những thay đổi cụ thể trong cuộc sống: người khuyết tật được tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn, có thêm cơ hội học tập và việc làm, được tham gia vào quá trình ra quyết định và sống độc lập hơn. Đó không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước mà còn là thước đo tính nhân văn, bao trùm và phát triển bền vững của tỉnh.
Tài liệu tham khảo
1. Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ngãi (2026), “Tổng kết công tác bảo vệ quyền trẻ em và bảo trợ người khuyết tật”, ngày 12/01/2026.
2. Ban Bí thư (2019), Chỉ thị số 39-CT/TW ngày 01/11/2019 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật.
3. Ban Bí thư (2026), Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 22/9/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật trong tình hình mới.
4. Bộ khoa học và công nghệ (2026), Người khuyết tật được hỗ trợ chi phí, tăng cơ hội tiếp cận dịch vụ và công nghệ số” ngày 07/9/2026.
5. UBND tỉnh Quảng Ngãi (2026), Kế hoạch số 356/KH-UBND ngày 17/9/2026 về triển khai thực hiện Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026–2030 trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi.
6. UBND tỉnh Quảng Ngãi (2026), Quyết định số 2540/QĐ-UBND(CT) ngày 19/10/2026 về thành lập Ban Công tác về người khuyết tật tỉnh Quảng Ngãi.
7. Quốc hội (2010), Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12 ngày 17/6/2010.